İslam'da vakıflar önemli bir değere sahip. Vakıflar Osmanlıda zirveye çıkmıştır. Osmanlıya vakıf medeniyeti dense yanlış olmaz. Osmanlıdan günümüze tevarüs eden vakıflar olmakla birlikte önemli bir kısmı da maalesef vakıf hüviyetinden çıkmış ya da çıkarılmış, özel şahısların eline geçmiştir.
Anadolu insanı dün olduğu gibi vakfa önem verir, vakıflara yardım eder, mütevelli heyet vakfiyeye uygun vakfı yönetmekle yükümlüdür.
İnsanımızın çoğunda vakıf duyarlılığı var. Bir şekilde özel şahsın eline geçmiş vakıf yerleri satılığa çıkarıldığı zaman "Burası vakıf" diyerek almaya yanaşmaz.
Günümüzde de eskilere sahip çıkılacak ve yeni vakıflar kurulmak suretiyle vakıf medeniyeti bir şekilde yaşatılıyor.
Burada vakfın öneminden bahsedecek değilim. Osmanlıda ne tür vakıflar varmış, ne için kurulmuş, kısaca bunun üzerinde duracağım.
Vakıflar mülkiyet ve hukuki statüye göre tasnif edilebilir:
Sahih (Gerçek) Vakıflar: Mülkiyeti tamamen vakfeden kişiye ait olan mülk arazilerin ve binaların kurallara uygun şekilde vakfedilmesiyle oluşurdu. (dergipark).
Gayri Sahih (Gerçek Olmayan) Vakıflar: Mülkiyeti devlete (miri araziye) ait olan arazilerin gelirlerinin, padişahın izniyle hayır kurumlarına tahsis edilmesiyle kurulurdu. (dergipark).
Amaç ve hizmet alanına göre kurulan vakıflar*:
"Cami, medrese, imaret, çeşme ve hastane gibi kamu yararı güden hayri vakıflar”.
“Gelirlerinin bir kısmı veya tamamı vakfeden kişinin soyundan gelen aile fertlerine (zürriyetine) tahsis edilen, nesil tükenince tamamen hayır işlerine kalan ehli (aile/Zürri) vakıfları”.
“Medreselerin masraflarını karşılayan, öğrencilere burs veren, kitap çoğalmasını ve kütüphane kurulmasını sağlayan ilmi ve eğitim vakıfları”.
“Yoksul kızları evlendiren, leylekleri ve yaralı göçmen kuşları tedavi eden, hizmetçilerin kırdığı tabakları ödeyen veya borçluları hapisten kurtaran özel amaçlı sosyal ve ilginç hizmet vakıfları”.
“Mahalle veya esnaf örgütleri (loncalar) bünyesinde kurulan, üyelerin topladığı nakit paraları işleten avarız (para) vakıfları. Bu paralar; mahallenin olağanüstü giderleri (avarız vergileri, deprem, yangın tamiratları) veya yoksul mahallelilere faizsiz kredi sağlamak için kullanılırdı.
Yönetim Şekillerine Göre Vakıflar (İdari Yapı):
Mazbut Vakıflar: Yönetimi doğrudan devlet eliyle (Osmanlının son döneminde Evkaf Nezareti, günümüzde ise Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından) yürütülen ve el konulmuş vakıflardır.
Mülhak Vakıflar: Yönetimi, vakfı kuran kişinin (vâkıfın) şart koştuğu şartlar doğrultusunda kendi soyundan gelen yöneticiler (mütevelliler) tarafından yürütülen vakıflardır. Devlet bu vakıfları sadece denetlerdi.
Gayri Mazbut (Münfesih) Vakıflar: Mütevellisi kalmamış, idaresi hayır kurumlarına, cemaatlere veya esnaf teşkilatlarına bırakılmış serbest vakıflardır.
Bir başka yazımda Osmanlıda kurulan vakıfların çoğunluğunu oluşturan aile vakıfları üzerinde duracağım.
*dergipark, İslam ve İhsan başta olmak üzere değişik sitelerden alıntıdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder