Özünde her bir insan dürüsttür. Çünkü hiçbir insan yamuk olayım diye dünyaya gelmez.
İnsanın bu dürüstlüğü test edilmemiş ve denenmemiş dürüstlüktür. Bu tür dürüstlük her kişinin harcıdır.
Kişi zor durumda iken denenir. Zor durumda iken yamulmazsa bu kişi test edilmiş dürüst olur.
Dürüstlük sınavının bir başka yolu da kişinin eline fırsat ve imkanların geçmesidir. Eline bir başkasını kandırma imkanı geçtiğinde, kişi insanları kandırma yoluna gitmezse bu da dürüstlük sınavını geçmiş dürüst biridir.
Denenmesine rağmen kişinin dürüst kalmasını er kişinin dürüstlüğü olarak görebiliriz.
Bir, iki denemekle dürüst kalmak, bu kimsenin her daim dürüst kalacağı anlamına gelmez. Mesela yoklukta dürüst iken paraya ve şöhrete kavuşmak da dürüstlük sınavının bir ileri aşamasıdır. Çünkü para ve şöhret aynı zamanda afettir. Para ve şöhrete rağmen kişi bozulmazsa bu kişiyi saf altın olarak görebiliriz.
Kişi dürüstlük sınavında arkadaş çevresiyle de denenir. İyilerle arkadaşlık eden iyi, kötülerle arkadaşlık edenin de kötü olma ihtimali daha yüksektir. Çünkü çoğu zaman kişi bilerek veya bilmeyerek arkadaşının huyuna ve suyuna girer. Girmezse oyun bozan olur, ne biçim arkadaşsın, anca beraber kanca beraberiz denir.
Çevre de insanın test edildiği yerlerden biridir. Çünkü kişinin içine girdiği çevre kötü ise bu kişi bu çevreye uyum sağlama yoluna giderse dürüstlüğünü kaybedebilir. Bunun tersi de mümkündür. Kişi, kötü olduğu halde iyi bir çevrenin içine girerse uyum sağlamak için kötülükleri terk eder.
Kısaca test edilmemiş dürüstlükler denendikçe bir anlam ifade eder. Kişi bu test sınavını geçerse hakiki dürüst olur. Değilse bu dürüstlük, kaba ham softalıktan öte bir şey değildir. Bu tiplerin dürüstlüğü yokluktandır. O yüzden fazla verip azdırmasın, az verip isyan ettirmesin diye dua edilir. Ne fazla ne çok. Tam kararında olsun denir.
Bir de dürüst olmasa da olduğu gibi görünenler var. Bunlar içi, dışı bir tiplerdir. Kötü huyunu kabul edenlerdir. Kendisini dürüst göstermeyenlerdir. Neyse odurlar. Kötülüklerine karşı tedbir alınır. Böylece tehlike savuşturulur. Bu tiplerin kötülüklerine kimse şaşırmaz. Çünkü beklenen budur zaten.
Bir de sureti haktan görünenler vardır. Bu tipler olduğu gibi görünmeyenlerdir. Derviş gibi görünürler. Sanırsın ki karıncayı incitmezler. Tevazuu hiç elden bırakmazlar. Ağzından bal damlar. Amma dürüst adam. Kendime güvenmem, buna güvenirim denir. Bunlara yere bakan yürek yakan tip diyebiliriz. Çevresine güven üstüne güven verirler. Ahlak abidesi bir profil çizerler.
En tehlikeli insan tipi de sureti haktan görünenlerdir. Çünkü bu tiplere her şeyini emanet edersin. Gözün arkada kalmaz. İyi biri olduğu için tedbir almaya da gerek duymazsın. Bir zaman gelir, olumsuzluğu ortaya çıkarsa şok üstüne şok yaşarsın. Bu böyle değildi. Nasıl oldu böyle diyerek inanmakta zorlanırsın.
Şu var ki en büyük ihanetler bu şekil sureti haktan görünen tipler arasından çıkar. O yüzden korkulacaksa bu tiplerden korkulmalı. Bunlara karşı her türlü tedbir alınmalı.
Şunu da bilelim. Denenmeyen her dürüst potansiyel suç işlemeye meyyaldir.
Bir de bir insanı iyice test etmeden hak etmeden bir yere getirir, boyundan büyük sorumluluk yükler, iltifat üstüne iltifat yapılır, itimat edilir, kendisine açık çek verilir, kısa yoldan büyük paralara boğar, ardından bir de şöhret gelirse bu insanın dürüstlük sınavını geçmesi çok zordur.
